สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส "สงฆ์" ผู้ทรงเป็นปราชญ์ทั้งคดีโลกและคดีธรรม

 

สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส   (11 ธันวาคม พ.ศ. 2333 – 9 ธันวาคม พ.ศ. 2396) พระนามเดิม พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าวาสุกรี เป็นสมเด็จพระสังฆราชไทยพระองค์ที่ 7 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ 

และเป็นพระราชวงศ์พระองค์แรกที่ทรงได้รับสถาปนาให้ดำรงตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราช นอกจากนี้ยังเป็นสมเด็จพระสังฆราชพระองค์แรกที่ประสูติในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ 

ทรงสถิต ณ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร มังคลารามราชวรมหาวิหาร ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 

ดำรงสมณศักดิ์เมื่อปี พ.ศ. 2394 ถึงปี พ.ศ. 2396 รวม 2 ปี สิ้นพระชนม์เมื่อพระชันษาได้ 62 ปี 363 วัน

รายพระนามสมเด็จพระสังฆราชแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ 1 – 6 ก่อนหน้านี้

1. สมเด็จพระอริยวงษญาณ สมเด็จพระสังฆราช (ศรี) 

วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร พ.ศ. (ไม่ปรากฎหลักฐาน) - พ.ศ. 2337  

สมเด็จพระสังฆราชพระองค์แรกแห่งกรุงรัตนโกสินทร์

 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯ

*********************

2. สมเด็จพระอริยวงษญาณ สมเด็จพระสังฆราช (ศุข)  

วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร พ.ศ. (ไม่ปรากฎหลักฐาน) - พ.ศ. 2359

 สมเด็จพระสังฆราชพระองค์ที่ 2 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ 

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯ

*********************

3.สมเด็จพระอริยวงษญาณ สมเด็จพระสังฆราช (มี) 

วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร พ.ศ. 2293 - พ.ศ. 2362 

สมเด็จพระสังฆราชพระองค์ที่ 3 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ 

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย

*********************

4. สมเด็จพระอริยวงษญาณ สมเด็จพระสังฆราช (สุก ญาณสังวร)

 วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร พ.ศ. 2276 - พ.ศ. 2365

สมเด็จพระสังฆราชพระองค์ที่ 4 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ 

 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย

*********************

5. สมเด็จพระอริยวงษญาณ สมเด็จพระสังฆราช (ด่อน) 

วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหารพ.ศ. 2304 - พ.ศ. 2385 

สมเด็จพระสังฆราชพระองค์ที่ 5 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์  

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็นพระพุทธเลิศหล้านภาลัย

*********************

6. สมเด็จพระอริยวงษญาณ สมเด็จพระสังฆราช (นาค) 

วัดราชบูรณะราชวรวิหาร พ.ศ. 2301 - พ.ศ. 2392 

สมเด็จพระสังฆราชพระองค์ที่ 6 

แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ 

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ

*********************

สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส เป็นพระราชโอรสองค์ที่ ๒๘

ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก  ประสูติกาลแต่เจ้าจอมมารดาจุ้ย (ต่อมาได้เลื่อนยศเป็นท้าวทรงกันดาล) เมื่อวันที่ ๑๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๓๓๓ มีพระนามว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าวาสุกรี

ผนวชเป็นสามเณรเมื่อพระชันษาได้ ๑๒ ปี เมื่อปี พ.ศ. ๒๓๔๕ ผนวชเป็นพระภิกษุ แล้วเสด็จไปประทับ ณ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ทรงศึกษาหนังสือไทยและภาษาบาลีตลอดทั้งวิชาอื่นๆ จากสมเด็จพระพนรัตน์ จนมีพระปรีชาสามารถ ทั้งทางคดีโลก และคดีธรรม มีผลงานอันเป็นพระราชนิพนธ์เรื่องต่างๆ เป็นจำนวนมาก

 

สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส มีพระอัจฉริยภาพหลายด้าน ในทางอักษรศาสตร์ ก็ได้นิพนธ์เรื่องฉันท์มาตราพฤติ และวรรณพฤติ ตำราโคลงกลบท คำกฤษฎี เป็นต้น นอกจากนี้ยังได้นิพนธ์บทกวีอีกเป็นจำนวนมาก ที่ล้วนมีคุณค่าเป็นเพชรน้ำเอกทางวรรณกรรมของไทยตลอดมา 

สำหรับวรรณกรรมศาสนา ได้ทรงพระนิพนธ์เรื่องปฐมสมโพธิกถา ร่ายยาวมหาเวสสันดรชาดก 

หรือร่ายยาวมหาชาติ ซึ่งนับเป็นวรรณกรรมชิ้นเอกทางพระพุทธศาสนาในสมัยรัตนโกสินทร์

นอกจากนี้ได้ทรงพระนิพนธ์เรื่องต่างๆ ไว้มากเช่น ลิลิตตะเลงพ่าย 

พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส  เทศนาพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา 

ลิลิตกระบวนพยุหยาตราพระกฐินสถลมารค และชลมารค เป็นต้น

สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ได้ทรงพระนิพนธ์หนังสือต่างๆ 

ไว้เป็นจำนวนมากทั้งบทร้อยกรองและร้อยแก้ว สมพระเกียรติที่เป็น “รัตนกวี” ของชาติไทย

(1) โคลง เช่น โคลงดั้นเรื่องปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพนฯ

(2) ฉันท์ เช่น กฤษณาสอนน้องคำฉันท์

(3) ร่ายยาว เช่น มหาเวสสันดรชาดก (เว้นกัณฑ์ชูชกและมหาพน

(4) กลอน เช่น เพลงยาวเจ้าพระความเรียง

(5) ภาษาบาลี  เช่น ปฐมสมโพธิกถาฉบับภาษาบาลี มีต้นฉบับอยู่ในหอสมุดแห่งชาติ ซึ่งเป็นหนังสือพระพุทธประวัติ ฉบับที่มีขนาดหนาที่สุดในโลก

ในทางพระพุทธศิลป์ ได้ทรงคิดแบบพระพุทธรูปปางต่างๆ ถวายพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยทรงเลือกพระอิริยาบถต่างๆ จากพุทธประวัติเป็นจำนวน ๓๗ ปาง 

 เริ่มตั้งแต่ปางบำเพ็ญทุกขกิริยา 

จนถึงปางห้ามมาร พระพุทธรูปปางต่างๆ เหล่านี้ 

พระเกียรติคุณประกาศ ในปี พ.ศ.2532 องค์การยูเนสโก ในกรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส ประกาศเป็นผู้มีผลงานดีเด่นทางด้านวัฒนธรรมระดับโลก ประจำปีพุทธศักราช 2533 - 2534